1980-കളിൽ രാജ്യത്തിന്റെ നാലിലൊന്നിനടുത്ത് മാത്രമായിരുന്ന വനവിസ്തൃതി ഇന്ന് 60 ശതമാനത്തോടടുത്തു; നിയമസംരക്ഷണവും സാമ്പത്തിക പ്രോത്സാഹനങ്ങളും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ വിനോദസഞ്ചാരവും നിർണായകമായി

വനനശീകരണത്തിലൂടെ വൻതോതിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട വനസമ്പത്ത് ഒരു തലമുറയ്ക്കുള്ളിൽ വീണ്ടെടുക്കാനാകുമെന്ന് തെളിയിച്ച് മധ്യ അമേരിക്കൻ രാജ്യമായ കോസ്റ്റാറിക്ക. 1980-കളിൽ രാജ്യത്തിന്റെ ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ ഏകദേശം 21 മുതൽ 26 ശതമാനം വരെ മാത്രമായിരുന്ന വനമേഖല 2020-കളുടെ തുടക്കത്തോടെ 59–60 ശതമാനമായി ഉയർന്നു. നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, വനസംരക്ഷണത്തിന് ഭൂവുടമകൾക്ക് സാമ്പത്തിക സഹായം, സംരക്ഷിത മേഖലകളുടെ വ്യാപനം, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ വളർച്ച എന്നിവയാണ് ഈ മാറ്റത്തിന് പ്രധാന കാരണമായത്.

വനനശീകരണം തടയുകയും നഷ്ടപ്പെട്ട വനമേഖലയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്യാൻ കൃത്യമായ നയങ്ങളും സാമ്പത്തിക പ്രോത്സാഹനങ്ങളും ദീർഘകാല പദ്ധതികളും എങ്ങനെ സഹായിക്കുമെന്നതിന് കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ അനുഭവം ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണമാണ്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും വനങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു. 1940–1950 കാലഘട്ടങ്ങളിൽ രാജ്യത്തിന്റെ 70 ശതമാനത്തിലധികം ഭൂമിയിൽ വനങ്ങളുണ്ടായിരുന്നുവെന്നാണ് വിവിധ കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ വാണിജ്യാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള മരംമുറി, കന്നുകാലി വളർത്തുന്നതിനായി മേച്ചിൽപ്പുറങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കൽ, കൃഷിഭൂമിയുടെ വ്യാപനം എന്നിവ വനനശീകരണം രൂക്ഷമാക്കി. കന്നുകാലി വളർത്തലിന് അനുകൂലമായ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളും വനഭൂമി കൃഷിയിടങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിന് പ്രോത്സാഹനമായി.

ഇതോടെ ലാറ്റിനമേരിക്കയിലെ ഉയർന്ന വനനശീകരണ നിരക്കുള്ള രാജ്യങ്ങളിലൊന്നായി കോസ്റ്റാറിക്ക മാറി. 1980-കളോടെ വനവിസ്തൃതി ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന നിലയിലേക്ക് എത്തി.

1980-കളുടെ അവസാനത്തോടെ വനസംരക്ഷണത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകിയ കോസ്റ്റാറിക്ക 1990-കളിൽ നടപടികൾ ശക്തമാക്കി. 1996-ലെ വനനിയമം പ്രകൃതിദത്ത വനങ്ങൾ വെട്ടിമാറ്റുന്നതിന് കർശന നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തി. പരിമിതമായ ഒഴിവുകൾ ഒഴികെ വനഭൂമി മറ്റാവശ്യങ്ങൾക്കായി മാറ്റുന്നതിന് നിയമപരമായ തടസ്സങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

ഇതിനൊപ്പം, പരിസ്ഥിതി സേവനങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫലം എന്ന ആശയവും നടപ്പാക്കി. വനങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും സ്വാഭാവികമായി പുതിയ വനങ്ങൾ വളരാൻ അനുവദിക്കുന്നതിനും മരങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിക്കുന്നതിനും ഭൂവുടമകൾക്ക് സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നതാണ് ഈ പദ്ധതി.

ദേശീയ വനനിധിയായ ഫോനാഫിഫോ (FONAFIFO) മുഖേന നടപ്പാക്കുന്ന പദ്ധതിക്ക് ഫോസിൽ ഇന്ധനങ്ങളുടെ നികുതി ഉൾപ്പെടെയുള്ള സ്രോതസ്സുകളിൽനിന്ന് ധനസഹായം ലഭിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ വനഭൂമി നിലനിർത്തുന്നതും സംരക്ഷിക്കുന്നതും ഭൂവുടമകൾക്ക് സാമ്പത്തികമായി പ്രയോജനകരമാക്കാൻ സാധിച്ചു.

ദേശീയോദ്യാനങ്ങൾ, വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങൾ, മറ്റ് സംരക്ഷിത പ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ശൃംഖല വിപുലീകരിച്ചതും വനവിസ്തൃതി വീണ്ടെടുക്കുന്നതിൽ നിർണായകമായി. രാജ്യത്തിന്റെ നാലിലൊന്നിലധികം ഭൂവിഭാഗം വിവിധ ഔദ്യോഗിക സംരക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളുടെ പരിധിയിലാണെന്നാണ് പൊതുവെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

അതേസമയം, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ കാര്യക്ഷമമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതിരുന്നതോ ആയ ഭൂമികളിൽ സ്വാഭാവികമായി വനങ്ങൾ വളർന്നതും വീണ്ടെടുപ്പിന് സഹായകമായി. അതിനാൽ മരങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമല്ല, സ്വാഭാവിക വനവളർച്ചയ്ക്ക് അവസരമൊരുക്കിയ നടപടികളും മാറ്റത്തിൽ പങ്കുവഹിച്ചു.

പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ വളർച്ച വനസംരക്ഷണത്തിന് സാമ്പത്തിക അടിത്തറയൊരുക്കി. ദേശീയോദ്യാനങ്ങൾ, ജൈവവൈവിധ്യം, വന്യജീവികൾ, പ്രകൃതിദൃശ്യങ്ങൾ എന്നിവ വിനോദസഞ്ചാരികളെ ആകർഷിച്ചതോടെ വനങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നത് രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്കും പ്രയോജനകരമായി.

വനങ്ങൾ വെട്ടിമാറ്റുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തിന് പകരം അവ നിലനിർത്തുന്നതിലൂടെ ദീർഘകാല സാമ്പത്തിക നേട്ടം നേടാമെന്ന തിരിച്ചറിവ് ശക്തിപ്പെട്ടു. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകണമെന്നില്ലെന്ന സന്ദേശമാണ് കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ അനുഭവം നൽകുന്നത്.

ലോകബാങ്കിന്റെയും ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ ഭക്ഷ്യ-കാർഷിക സംഘടനയുടെയും കണക്കുകളിൽ 2020-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ വനവിസ്തൃതി രാജ്യത്തിന്റെ ആകെ ഭൂവിസ്തൃതിയുടെ ഏകദേശം 59–60.4 ശതമാനമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 1980-കളിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന നിലയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇത് വലിയ തിരിച്ചുവരവാണ്.

വനമേഖലയുടെ വ്യാപനം ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണത്തിനും വന്യജീവികളുടെ ആവാസവ്യവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിനും അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് കാർബൺ ആഗിരണം ചെയ്യുന്നതിനും സഹായിച്ചു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തെ നേരിടാനുള്ള രാജ്യാന്തര ശ്രമങ്ങൾക്കും ഈ വനവീണ്ടെടുപ്പ് പ്രയോജനകരമാണ്.

അതേസമയം, വീണ്ടെടുത്ത വനങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം വീണ്ടും വളർന്ന ദ്വിതീയ വനങ്ങളാണ്. അവയുടെ ഘടനയും ജൈവവൈവിധ്യവും പഴക്കമേറിയ പ്രകൃതിദത്ത വനങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം. അതിനാൽ വനവിസ്തൃതി വർധിക്കുന്നതിനൊപ്പം വനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

കാർഷികോൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം എന്നിവ വനങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോഴും വെല്ലുവിളിയാണ്. വനസംരക്ഷണത്തിനുള്ള സാമ്പത്തിക സഹായം തുടർച്ചയായി ലഭ്യമാക്കുക, നിയമങ്ങൾ ഫലപ്രദമായി നടപ്പാക്കുക, വനങ്ങളുടെ വ്യാപനവും ഗുണനിലവാരവും നിരീക്ഷിക്കുക തുടങ്ങിയവയാണ് മുന്നോട്ടുള്ള പ്രധാന ആവശ്യങ്ങൾ.

കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ ചെറിയ ഭൂപ്രകൃതിയും രാഷ്ട്രീയ സ്ഥിരതയും വിനോദസഞ്ചാര സാധ്യതകളും ഈ മാതൃകയെ മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിൽ അതേപടി നടപ്പാക്കുന്നത് പ്രയാസകരമാക്കാം. എങ്കിലും വനസംരക്ഷണത്തിന് ഭൂവുടമകൾക്ക് പ്രതിഫലം നൽകുന്ന രീതികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള നടപടികൾക്ക് മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിലും പ്രസക്തിയുണ്ട്.

വനനശീകരണം മാറ്റാനാവാത്ത പ്രതിഭാസമല്ലെന്നതാണ് കോസ്റ്റാറിക്കയുടെ അനുഭവം വ്യക്തമാക്കുന്നത്. നിയമസംരക്ഷണം, സാമ്പത്തിക പ്രോത്സാഹനങ്ങൾ, സംരക്ഷിത മേഖലകൾ, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ വിനോദസഞ്ചാരം എന്നിവ സംയോജിപ്പിച്ചാൽ ഒരു തലമുറയ്ക്കുള്ളിൽ പോലും വലിയ പരിസ്ഥിതി മാറ്റം സാധ്യമാകുമെന്ന് രാജ്യം തെളിയിക്കുന്നു. ഈ നേട്ടങ്ങൾ നിലനിർത്താൻ തുടർച്ചയായ നിക്ഷേപവും നിരീക്ഷണവും ഫലപ്രദമായ വനപരിപാലനവും അനിവാര്യമാണ്.